ناصرخسرو در سفرنامه ، دربارهء صرافى و كيفيت معاملهء مردم بصره ، شرح جالبى نوشته : « . . . و حال بازار آنجا ( بصره ) چنان بود كه آن كسى را كه چيزى بودى ، به صراف دادى و از صراف خط بستدى و هرچه بايستى ، بخريدى و بهاى آن بر صراف حواله كردى ، و چندان‌كه در آن شهر بودى ، بيرون از خط صراف چيزى ندادى . » [ چاپ دبير سياقى . ص 114 ] . در داخل ايران ، مسكوكات طلا و نقره از روزگاران قديم ضرب شده بود و صرفا قانون عرضه و تقاضا بر آن حكومت مىكرد . در تمام ادوار تاريخ ، صرافان كار بانكدارى را به مقياس كوچكى انجام مىدادند ؛ تاجر با صراف معينى حساب جارى داشت ، يعنى صراف براى هر تاجر دفتر مخصوصى كه كليهء دادوستدها متدرجا در آن منعكس مىگرديد تهيه و به وى تسليم مىنمود ؛ و بجاى چك ، از حواله‌هاى خطى و عادى استفاده مىشد . كليهء پرداختها و دريافتها در شهرهاى دور و نزديك ، بوسيلهء صراف و با استفاده از برات انجام مىگرفت . در عمليات صرافى ، اكثر بهرهء آن 9 و 12 درصد بود ، ولى حساب و قانونى نداشت و در بعضى موارد ، حتى به 50 درصد نيز مىرسيد . صرافى در ايران ، از سال 1266 قمرى ، تحت‌تأثير شرايط بانكدارى اروپا مخصوصا لندن ، قرار گرفت اما تا سال 1267 قمرى ، مؤسسه‌اى به نام بانك به معناى جديد ، وجود نداشت . در سال مذكور ، بانك جديدى كه مؤسسه‌اى انگليسى بود و در ديگر كشورهاى آسيا شعبه‌هايى داشت ، در تهران و مشهد و اصفهان و رشت و شيراز و بوشهر و تبريز شعبه باز كرد . بانك مزبور نرخ بهره را به 12 درصد پايين آورد . چون حواله‌ها را به بانك مىبردند فورى در برابر آن ، مسكوك نقره پرداخته مىشد . ديرى نگذشت كه اين بانك ، جاى خود را به بانك شاهنشاهى داد ؛ توضيح آنكه در اسفند 1267 ، ناصر الدين شاه قاجار امتياز ايجاد بانك شاهنشاهى را به مدت 60 سال ، به بارون جوليوس رويتر داد و در آبان‌ماه 1268 ، سهام بانك در لندن به معرض فروش گذاشته شد و سرمايهء بانك يك ميليون ليره تعيين گرديد . در سال اول تأسيس ، پس از پرداخت كليهء مخارج ، 68 هزار ليره سود برد و هشت درصد نفع به صاحبان سهام پرداخت . بانك شاهنشاهى به نشر اسكناس نيز مبادرت كرد ، ولى در ارديبهشت‌ماه 1309 شمسى ، حق صدور اسكناس از طرف دولت ملغى گرديد . در اين ايام ، تجارتخانهء طومانيانس ، تجارتخانهء جهانيان ، تجارتخانهء جمشيديان ، و . . . كمابيش كار بانك را انجام مىدادند . نحستين پيشنهاد تأسيس بانك ملى ، توسط حاج محمد حسن امين الضرب به ناصر الدين شاه داده شد ؛ ولى اين پيشنهاد و ساير پيشنهادها صورت عمل نگرفت ؛ تا سرانجام ، در سال 1307 شمسى ، مجلس قانون اجازهء تأسيس بانك ملى را تصويب كرد و در سال بعد ، تأسيس گرديد . و پس از چندى ، حق صدور اسكناس فقط به بانك ملى واگذار شد . » « 1 » چك : در فرهنگهاى لغات ، چك بمعنى قباله و برات ، وظيفه ، مواجب ، بيعانه ، حجت و منشور و قبالهء خانه به كار رفته است « چون سال صدونود اندر آمد ، هاروان الرشيد حج كرد و امين و مأمون را با خود ببرد و چون حج سپرى كرد . . . چك بنوشت : يكى مأمونرا و يكى امين را

--> ( 1 ) . لغت‌نامهء دهخدا . مادهء « بانك » .